qw1

صابون چیست؟ صابون نمک اسید چرب است و  این نمک  یک سورفکنانت است، سورفکتانتها مولکولهای جالبی هستند چراکه هم در آب و هم در روغن محلولند. سورفکتانتها روغن را در خود حل میکنند . بدون سورفکتانت روغن در آب حل نمیشود. سس مایونز مثال خوبی است. در سس مایونز سفیده تخم سورفکتانت است و از ترکیب روغن و سفیده تخم مرغ، سس مایونز ساخته میشود و محلول در آب است.

a


ما به کمک سورفکتانت روغن را از سطح پوستمان پاک میکنیم و آلودگیها به همراه روغن از سطح پوست جدا شده و شسته میشوند.

h

صابون یا نمک اسید چرب یا سورفکتانت به شکل زیر نمایش داده می شود.

er

سدیم لورات یک مولکول صابون است که از دو قسمت تشکیل شده است. در سمت چپ شکل (سدیم با بار مثبت) و در سمت راست شکل(لورات با بار منفی) قرار دارد. پس سورفکتانت یک مولکول دو قطبی است که یک قطب آن مثبت و قطبت دیگر منفی است. به قطب مثبت(کاتیون) و به قطب منفی(آنیون) گفته میشود. وقتی صابون در آب حل میشود، کاتیون و آنیون از هم جدا می شوند. سورفکتانها دو گونه اند. سورفاکتانتهای آنیونی و سورفاکتانتهای کاتیونی. صابون جزء سورفاکتانتهای آنیونی محسوب می گردد. سورفاکتانتهای آنیونی از قدرت پاک کنندگی بسیار بالایی برخوردارند.

jkjk

jfirfi

ساخت صابون- واکنش صابونی شدن:

صابون از واکنش یک چربی و یک قلیای قوی در PH بالا ساخته می شود. ساختمان شیمیایی چربیها و روغن ها مانند شکل زیر است. قسمت صورتی رنگ در سمت چپ گلیسرین یا گلیسرول که با سه اتم اکسیژن به سه اسید چرب(قسمت آبی رنگ) متصل شده است. اسیدهای چرب در روغن ها و چربیها یکسان نیستند، لذا ساختمان مولکولی آنها با یکدیگر متفاوت است. پس ساختمان مولکولی یک چربی شامل یک بخش گلیسرین یا گلیسرول و سه بخش اسید چرب می باشد. روغن ها و چربیها تری گلیسرید نیز نامیده می شوند.

mfkwjf

به واکنش شیمیایی در صابون سازی(ترکیب چربی  یا تری گلیسرید و یک قلیای قوی مثل هیدروکسید سدیم یا هیدروکسید پتاسیم) اصطلاحاٌ صابونی شدن یا saponification گفته میشود . در نتیجه واکنش صابونی شدن، پیوند گلیسرین و اسید چرب شکسته میشود و نمک صابونی(صابون) و گلیسرین تشکیل می گردد.

kkfekjw

  • روغنها و چربیها:

روغنها و چربیها، پیچیده ترین و جالبترین بخش صابونی شدن را تشکیل می دهند. روغنها و چربیهای گوناگونی در صابون سازی بکار برده می شوند و خواص صابون تولید شده با هر کدام از این چربیها یا روغن ها با یکدیگر متفاوت است.

دو نوع اسید چرب داریم: اسید چرب اشباء و اسید چرب غیر اشباء ساختمان مولکولی اسید چرب اشباء یک خط زیگزاگ مستقیم است مثل لوریک اسید، میریستیک اسید، پالمتیک اسید و استئاریک اسید (صابون ساخته شده با این روغنها سفت تر هستند و اگر این روغنها به صورت خوراکی مصرف گردند، منجر به انسداد عروق می گردند) صابونهای ساخته شده با این روغنها قدرت پاک کنندگی بیشتری دارند و چربیهای طبیعی روی پوست را حل کرده و پوست را خشک میکنند.

bcds

ساختمان مولکولی اسیدهای چرب غیر اشباء به دلیل وجود پیوندهای دوگانه دارای پیچ و تاب میباشند. انواع اسید های چرب غیر اشباء که در صابون سازی استفاده می شود مثل اولئیک اسید، لینولئیک اسید،آلفا و گاما لینولئیک اسید(امگا اسید) و ریسینولئیک اسید می باشند. این روغنها به علت پیچ و تاب ساختمان مولکولی از یکدیگر فاصله می گیرند و نمی توانند نزدیک بهم باشند لذا صابونهای ساخته شده با این روغنها، نرمتر هستند. این صابونها قدرت پاک کنندگی کمتری دارند و با پوست مهربانترند.

صابون ساخته شده با چربیهای اشباء ،  خاصیت کرمی شکل داشته و کف پایدارتری دارند در حالیکه صابون های ساخته شده با چربیهای غیر اشباء دارای کف کرکی مانند و ناپایدار  هستند(مثل روغن کرچک با اسید چرب رسینولئیک اسید)

چربیهای غیر اشباء بیشتر در معرض فساد هستند و این بدلیل وجود پیوند دو گانه در ساختمان مولکولیشان است. این پیوند دو گانه با اکسیژن هوا ترکیب شده و شکسته میشود و باعث فساد روغن می گردد.

توجه داشته باشید روغنهای گیاهی و حیوانی هر دو تری گلیسرید هستند و میتوانند در صابون سازی بکار روند ولی روغن های معدنی تری گلیسرید ندارند و نمی توانند در صابون سازی بکار روند.

جدول مقایسه انواع اسید چرب در روغنهای نارگیل، زیتون و کرچک

Oil Coconut Olive Castor
       
Lauric 48%
Myristic 19%
Palmitic 9% 14%
Stearic 3% 3%
Oleic 8% 69% 4%
Linoleic 2% 12% 4%
Linolenic 1%
Ricinoleic 90%
Other 6% capric acid
(saturated C10)



  • قلیای قوی: قلیاها یا بازها دارای یون بازی یا یون قلیایی هیدروکسید هستند. چربیها و روغن ها بواسطه یون هیدروکسید شکسته شده و نمک صابونی(صابون) و گلیسرین ساخته می شود. هیدروکسید سدیم و هیدروکسید پتاسیم قلیاهای متداول در صابون سازی می باشند. به هیدروکسید سدیم اصطلاحاٌ (لای یا کاستیک سودا) هم گفته می شود.در تولید صابون های سفت از این نوع قلیا استفاده می گردد. یون سدیم از یون پتاسیم کوچکتر است لذا مولکولهای صابونی با یون سدیم فشرده تر در کنار یکدیگر قرار گرفته و صابون سفت تری بدست می آید. همچنین صابون ساخته شده با اسید چرب اشباء بدلیل ساختمان مولکولی مستقیم(بدون پیچ و تاب) سفت تر از صابون ساخته شده با اسید چرب غیر اشباء با ساختمان مولکولی(با پیچ و تاب) می باشد.

قلیاها مانند اسید ها بسیار خطرناک هستند و به پوست و چشم آسیب می رسانند. لذا هنگام کار کردن با قلیا باید موارد ایمنی را کاملاٌ رعایت کرد و از عینک و دستکش و لباس آستین دار استفاده کرد.

محاسبه نسبت قلیا به روغن:

برای محاسبه نسبت قلیا به روغن از جداول صابونی شدن(saponification value table) استفاده می شود. در این جداول، مقدار قلیای مورد نیاز برای هر نوع روغن را محاسبه کرده اند و بااستفاده از این جدول صابون سازی میتوان بسته به مقدار و انواع روغن استفاده شده در صابون، مقدار دقیق قلیای مورد نیاز را تعیین کرد. این جدول به صابون سازان کمک میکند مقدار مشخصی قلیا استفاده کنند تا صابون تولید شده بیش از مقدار مجاز قلیایی نشود. قلیاییت صابون با pH سنجیده می شود و pH صابون تولید شده نباید از pH=10 بالاتر باشد. برای اینکار قسمتی از دست را با کف صابون آغشته میکنند و کاغذ pH را به آن قسمت می چسبانند و از تغییر رنگ کاغذ عدد pH را از روی جدول pH میخوانند. عدد مجاز باید کمتر از 10.5 باشد. در صابونهای چرب یا اصطلاحاٌ(super fat) در مقدار قلیا تخفیف می دهند(از مقدار آن کم میکنند). برای مثال اگر صابون 5% پر چرب باشد، 5% از مقدار قلیا کسر می گردد.

گلیسرین:

همانطور که گفته شد، گلیسرین یکی از محصولات واکنش صابونی شدن می باشد. گلیسرین بسیار مرطوب کننده و جاذب الرطوبه است بدین معنی که آب را از محیط اطراف جذب کرده و پوست را مرطوب نکه میدارد. در صابونهای تجاری گلیسرین از صابون به طور کامل جداسازی می گردد و به عنوان محصول جانبی به صنایع لوازم آرایشی بهداشتی، غذایی و دارویی فروخته می شود در حالیکه صابونهای دست ساز سرشار از گلیسرین بوده و برای پوست  بسیار مفید هستند.